بازار سرمایه مسائل نظام مالی ایران

سایه روشن بورس تهران در روزهای بهاری

نوشته شده توسط سید محمد افقهی

چند ماهی است که رشد بی‌وقفه شاخص بورس تهران، بازار سهام و اخبار آن را بیش از گذشته در کانون توجهات قرار داده است. اخیرا این توجه عمومی پس از رسانه‌ای شدن تصمیم دولت بر عرضه سهام شرکت‌های خود افزایش یافته و با آغاز آزادسازی سهام عدالت به اوج خود رسید. در این میان از جمله مهم‌ترین ابهاماتی که اذهان عمومی را به خود مشغول کرده است، کم و کیف اثرات رشد شاخص بازار بورس بر وضعیت اقتصادی کشور است. متاسفانه اظهارات ضد و نقیض کارشناسان امر و همچنین رفتار و برداشت سیاسی احزاب گوناگون با این پدیده منجر به بی‌پاسخ ماندن این سوالات شده است. در این نوشتار ابتدا به روشن کردن اثر و کارکردهای بازار سرمایه در نظام اقتصادی کشور و رشد کسب‌وکارها پرداخته و در ادامه سعی بر تبیین دلایل صعود سال گذشته شاخص بورس تهران خواهیم داشت. در نهایت راهکارهایی به جهت استفاده بهتر از شرایط موجود بازار ارائه خواهد شد.

 

 

تاثیرات دو وجهی بازار سرمایه

به جهت فهم بهتر اثرات رشد شاخص بازار سرمایه بر اقتصاد ایران بهتر است که ابتدا به کارکردهای بازارهای سرمایه در اقتصاد و همچنین آثار جانبی آن اشاره نماییم. لازم به ذکر است که بازار سرمایه همچون بسیاری از پدیده های اجتماعی دیگر، فرصت‌ها و تهدیدهایی را با خود به همراه دارد.

پرده روشن

در طول سالیان متمادی توسعه بازارهای سرمایه فرصت‌های فراوانی را برای اقتصاد به همراه داشته است. از جمله اصلی‌ترین آن‌ها می‌توان به فراهم شدن فرصتی برای تامین مالی شرکت‌ها(به وسیله افزایش سرمایه در بازار ثانویه)، تامین نقدینگی دولت و سرمایه‌گذاران حقوقی از طریق عرضه شرکت‌های زیر مجموعه به بازار، تجمیع نقدینگی جامعه از بازارهای موازی مخرب، افزایش شفافیت اقتصادی و بهبود حاکمیت شرکتی، امکان بهره‌مندی سرمایه‌گذاران خرد از منافع اقتصادی کسب‌وکارهای بزرگ، کشف قیمت دارایی‌ها و مدیریت ریسک(با افزایش نقدشوندگی دارایی‌ها و ابزار مشتقه) اشاره نمود.

پرده تاریک

علی رغم فرصت‌های بی‌بدیل رشد بازار سرمایه، توسعه این بازارها تهدیداتی از قبیل رخ دادن گرداب نقدینگی و انحراف منفی نقدینگی از سرمایه‌گذاری واقعی(درگیر شدن سرمایه‌ها به سفته‌بازی و عدم اثرگذاری مستقیم بر افزایش تولید و اشتغال) و همچنین گسترش بی‌ثباتی اقتصادی در اثر افزایش تقاضای سفته‌بازی در جامعه را به همراه دارد. از سوی دیگر افزایش فاصله بازارهای مالی از واقعیت‌های اقتصادی منجر به پدید آمدن حباب دارایی‌های مالی شده که در صورت ترکیدن آن آسیب‌های اجتماعی(از بین رفتن دارایی‌های مردم) و اقتصادی(تضعیف ترازنامه شرکت‌ها و موسسات مالی) می‌شود.

 

وضعیت امروز بورس ایران

شاخص بورس در جریان معاملات سال گذشته بیش از ۳۳۴ هزار واحد رشد(معادل ۱۹۰% افزایش) را به ثبت رسانده و با اختلاف زیاد پربازده بازار سرمایه‌گذاری کشور شد. هر چند در اسفند ۹۸ با گسترش ویروس منحوس کرونا در ایران و کاهش شدید قیمت نفت بسیاری از کارشناسان انتظار ریزش بازار(لااقل به صورت مقعطی) را در سر داشتند، مسیر صعودی ادامه یافته و با افزایش حدود ۵۰۰ هزار واحدی شاخص(رشد ۱۰۰% در کمتر از دو ماه!) قله‌ها را یکی پس از دیگری در نوردید. امروزه عوامل متعددی برای این صعود منحصر به فرد مطرح شده است.

از جمله‌ی اصلی‌ترین عوامل موثر در افزایش ارزش و حجم معاملات بازار سرمایه می‌توان به افزایش نرخ محصولات و به تبع آن افزایش درآمد بسیاری از شرکت‌های بورسی در اثر تورم‌های دو سال اخیر، افزایش ارزش املاک و دارایی‌های شرکت‌ها و همچنین انتظارات تورمی از ادامه روند افزایش قیمت محصولات و دارایی‌ها و در نهایت رشد و توسعه محصولات برخی شرکت‌ها اشاره کرد. در این میان احتمالا اصلی‌ترین عامل رشد افسار گسیخته شاخص کل بورس تهران در دوماهه ابتدایی سال ۱۳۹۹، سیل ورود تازه‌واردان(و سرمایه آن‌ها) بوده است. هر چند اقبال عمومی به بازار سرمایه به نقدشوندگی و رشد بازار کمک می‌کند، اما حجم بیش از اندازه ورود این افراد(که عموما در معاملات خود از تحلیل‌های تخصصی استفاده نمی‌کنند) موجب پدید آمدن ناکارآیی در بورس شده اند به گونه‌ای که تقاضای سرمایه‌های جدیدالورود به بازار منجر به رشد قیمت سهام بسیاری از شرکت‌ها  علی رغم کاهش بی سابقه قیمت نفت‌ و کامودیتی‌ها و رکود اقتصاد جهانی شده و منجر به ناکارآیی بازار سهام شده است.

تاثیرات سقوط احتمالی بورس / کارتون از خبر آنلاین

با این حال رشد حباب‌گونه ارزش سهام تعداد نسبتا زیادی از شرکت‌های بازار سرمایه در اثر هجوم نقدینگی و احتمال بالای آسیب دیدن سهام‌داران تازه وارد از ضررهای کلان ناشی از ریزش بازار،  نگرانی زیادی در میان بسیاری از کارشناسان به وجود آورده است. علاوه بر این گردش حجم بالای نقدینگی در بازار سرمایه و عدم هدایت موثر آن به سرمایه‌گذاری واقعی و تولید در شرایط کرونا خبر از رکود دامنه‌داری در آینده اقتصاد می‌دهد. از این رو هر چند حضور نقدینگی در بازار سرمایه علاوه بر بهره‌مند کردن بخشی از مردم از عایدی آن منجر به تجمیع نقدینگی در گردش بازارهای ارز و مسکن و… شده است، اما مطمئنا بدون برنامه‌ریزی مناسب و توجه کافی، این شرایط بادوام نبوده و اصلاح قریب الوقوع بازار سرمایه منجر به هجوم مجدد نقدینگی به بازارهای مخرب موازی و برباد رفتن زحمات صورت گرفته در جهت کنترل تورم خواهد شد.

راهکارهای پیشنهادی

به جهت جلوگیری از بروز تهدیدات موجود به نظر می‌رسد که در وهله اول نیاز است تا به جهت جذب کارآتر نقدینگی، عمق بازار و تنوع ابزارهای آن افزایش یافته و زیرساخت‌های بازار ارتقاء یابد. همچنین نیاز است تا به جهت جلوگیری از بروز بحران ناشی از اصلاحات بازار، امکانات حمایتی بازار سرمایه تقویت گردد. البته در این میان باید توجه نمود که استفاده‌ی سیاسی و حمایت‌های سیاست‌زده از بازار سرمایه منجر به نادیده گرفته شدن ریسک‌های موجود و پدید آمدن حباب‌های قیمتی متعدد در این بازار می‌شود. در این صورت سرمایه‌گذاران به اطمینان از حمایت دولتی از بورس اقدام به پذیرش خطرات نامعقول کرده و زیان‌های سنگینی را به جان بخرند. فرآیندی که در بلندمدت چیزی جز کاهش اعتماد مردم به نظام مقدس جمهوری اسلامی را در پی نخواهد داشت.

 

تعمیق و تنوع‌بخشی بازار سرمایه

افزایش آگاهی عمومی در مورد بازار سرمایه

توسعه زیرساختی و حمایتی بازار سرمایه

اصلاحات فضای واقعی اقتصاد(میان مدت)

۱- تسریع فرآیند عرضه سهام شرکت‌ها و املاک راکد دولتی و شبه دولتی

۲- تشویق بیشتر بخش خصوصی به جهت عرضه شرکت‌ها در بازار سرمایه و سرعت بخشی به پذیرش آن‌ها در بورس و فرابورس

۳- انتشار اوراق مشارکت قابل تبدیل به سهام برای تامین مالی پروژه‌های سودآور متوقف شده دولت و دیگر پروژه‌های بزرگ کشوری

۴- افزایش ابزارهای معاملاتی مانند فروش تعهدی در بورس و فرابورس و قراردادهای آتی و اختیار معامله کالاها و انرژی

۵- ارائه و توسعه ابزارهای تامین مالی مستقیم و غیرمستقیم کسب‌وکارهای کوچک و متوسط(که بخش عمده‌ای از تولید و اشتغال را به دوش می‌کشند) در بازار

۶- آگاه‌سازی مردم از احتمال نسبتا بالای خطرات پیشروی معامله سهام کم‌کیفیت و بدون بنیاد

۷- ارائه آموزش‌های لازم به عموم مردم جهت بالاتر رفتن آگاهی سرمایه‌گذاری

۸- معرفی عمومی بیشتر صندوق‌های بازار و موسسات مشاوره مالی در رسانه‌ها

 

۹- تقویت هسته و نرم‌افزارهای معاملاتی و ارتقاء کمی و کیفی کارگزاران بازار

۱۰- افزایش مالیات دولت و کارمزد سازمان بورس و تخصیص آن به تسریع توسعه زیرساخت‌های بازار

۱۱- تقویت صندوق تثبیت بازار از طریق واریز بخشی از درآمدهای دولت و سازمان بورس به این صندوق

۱۲- تسریع فرآیند وضع مالیات بر عایدی سرمایه و  ایجاد محدودیت در بازار‌های ارز، سکه، مسکن و خودرو

۱۳- آماده‌سازی و تقویت صندوق‌های سرمایه‌گذاری خصوصی کسب‌وکار به عنوانی جایگزینی مناسب برای بازار سرمایه

۱۴- مبارزه با سلاطین و دلالان پشت پرده بازارهای مخرب و تشکیل سامانه اطلاعاتی هوشمند دارایی

۱۵- آماده سازی زیرساخت و شرایط رشد کسب‌وکارهای خانگی و براندازی انحصار طلبی در تولید و توزیع

در نهایت به نظر می‌رسد که نیاز است تا تسریع اصلاحات فضای واقعی اقتصاد در میان مدت(که احتمال خروج نقدینگی از بازار سرمایه بالاست) صورت گیرد تا شاهد حرکت سرمایه‌ها به فضای حقیقی سرمایه‌گذاری و کارآفرینی باشیم. البته در این زمینه توسعه نهادهای مختلف مالی درکنار توسعه بازارها و ابزارها بسیار با اهمیت است.

امید است این اصلاحات اقتصادی، منجر به  رشد اشتغال و تحقق شعار سال شود. اگر خدا بخواهد.

 

نگاشته شده با همکاری آقای محمد مهدی فریدونی(از تحلیل گران خوب بازار سرمایه)

منتشر شده در نشریه دانشجویی فتح

 

 

نظری دهید

1 × دو =