رشد و توسعه اقتصادی

خوشه های صنعتی”قسمت اول”، تعریف و مزایا

نوشته شده توسط سید محمد افقهی

در اواخر قرن بیستم چندین تجربه موفق توسعه صنعتی فرا روی کشورهای در حال توسعه و دیر صنعتی شده قرار گرفته بود. در یک چارچوب کلی می توان الگوهای توسعه صنعتی کشور های توسعه یافته و کشور های تازه صنعتی شده دنیا را در چهار قالب زیر تقسیم بندی نمود:

  1. تشویق به شکلگیری بنگاههای غول پیکر
  2. همکاری نزدیک و نظام مند با شرکتهای بزرگ بین المللی : در این روش با تکیه بر سرمایه خارجی و حضور چند ملیتیها راه ورود به بازارهای جهانی برای این کشورها هموار میگردد. تجربه مالزی و به ویژه سنگاپور چنین الگویی را نمایندگی می کند.
  3. ایجاد مجموعه هایی از صنایع کوچک و متوسط در قالب خوشه های صنعتی: این مجموعه با رویکرد افزایش کارایی جمعی و تقسیم کار امکان شکل گیری توان رقابتی را به مناطق میدهند. تجربه مناطق مرکزی ایتالیا، اسپانیا ، برزیل، آلمان شرقی و تایوان و نیز چین تجربه های شاخصی در این الگو است.

 

خوشه صعنتی چیست؟

مایکل پورتر در تعریف خوشه صنعتی بیان میکند: “خوشه ها، گروههای جغرافیایی همجواری از شرکتها و نهادهای مرتبط در یک زمینه مشخص هستند که از طریق مهارت و فناوری مشترک با یکدیگر ارتباط دارند. آنها به طور معمول در یک منطقه جغرافیایی که ارتباطات، حمل و نقل و تعامالت شخصی به آسانی امکانپذیر است؛ وجود دارند. خوشه ها معموال در مناطق و بعضی اوقات در یک شهرک صنعتی متمرکزند.”

 

گسترش خوشه های صنعتی چه مزایایی برای ما به همراه دارند؟

نقش خوشه های صنعتی در توسعه اقتصادی مناطق خوشه های صنعتی که تجمعی از صنایع کوچک و متوسط و خدمات مربوط به آن در یک فعالیت مشخص محسوب می گردند، به لحاظ اقتصادی از طرفی با کارآفرینی بسزایی همراه است و افزایش فرصت های شغلی در مناطق را در پی دارد و بدینصورت میتواند به توزیع مجدد درآمد در مناطق و در نهایت افزایش عدالت اجتماعی بیانجامد و از طرف دیگر با فراهم آوردن مزیت ها و صرفه جوییهای بسیاری در مناطق همراه است. این صرفهجوییها و مزیت ها عبارتند از:

  1. صرفه های ناشی از تجمع: به دلیل نزدیکی و همجواری واحدهای مشابه یا مکمل در یک ناحیه به لحاظ برخورداری از نیروی کار ماهر، مواد اولیه، قطعات مصرفی، بازاریابی، فروش، مشاوره، حمل و نقل، بیمه، خدمات مالی و اعتباری و انتقال سریع تجارب و گردش آسان اطلاعات که به کاهش هزینه ها، کارایی و بهره وری بیشتر می انجامد.
  2. صرفه های ناشی از مقیاس تولید: کاهش هزینه های متوسط تولید در بلندمدت، بر اثر افزایش حجم تولید را اصطالحا ”صرفه مقیاس تولید“ گویند. قرار گرفتن یک بنگاه کوچک در قالب خوشه، این امکان را فراهم می کند که از جهت تولید انبوه مانند یک شرکت بزرگ عمل کرده و به لحاظ مجزا بودن نیز از قدرت انعطاف پذیری بیشتری برخوردار باشد.
  3. صرفه های ناشی از تنوع: تنوع بخشیدن به محصوالت تولیدی از راهبردهای نفوذ در بازارهای  بنگاههای کوچک و متوسط به صورت منفرد هدف میباشد. معمولا از چنین قابلیتی برخوردار نیستند، اما همین بنگاهها در صورت گرد آمدن در کنار هم و تشکیل خوشه های صنعتی، واحدهای اقتصادی بزرگی قلمداد می شوند که میتوانند با تولید محصولات مختلف میزان تنوع را در خوشه افزایش دهند.
  4. صرفه های ناشی از اقدام جمعی: با تجمع گروهی از بنگاهها در جوار یکدیگر و تشکیل خوشه های صنعتی، نوعی از همکاری های مشترک مانند آموزش، بازاریابی، خرید و یا تغییرات خاص در بازار و فراینده ای تولید که مزایای گسترده ای را برای مجموع آنها به ارمغان می آورد، فراهم میشود و بدینصورت از طریق اقدام جمعی صرفه جویی هایی پدید می آید. علاوه بر موارد فوق، خوشه های صنعتی با تقسیم شدن سرمایه گذاری ها به تعداد و مراحل کوچکتر و با ریسک پایین تر همراه اند؛ بنابراین امکان رویارویی بیشتری با معضالت و بحران های اقتصادی دارد. ضمن اینکه به دلیل وجود روحیه کارآفرینی در خوشه های صنعتی از یک طرف و وجود همکاری ها و رقابت های بین بنگاهی از طرف دیگر، نوآوری و خلق ایده های نو در این مناطق بسیار آشکار بوده و این موضوع باعث گردیده است که خوشه های صنعتی با ایجاد مزیتهای رقابتی در روند جهانی شدن همراه باشد.
  5. رشد اجتماعی و فرهنگی: شکلگیری خوشه های صنعتی باعث شکلگیری و ارتقای دسته ای از نهادهای اجتماعی در درون مناطق دربرگیرنده می گردند که خود این نهادها محصول ارتباطات اجتماعی میان بنگاههای تشکیل دهنده اند. درواقع در کنار هم قرارگیری بنگاههای تشکیل دهنده خوشه های صنعتی به لحاظ جغرافیایی از یکسو و ارتباطات عمودی و افقی میان آنها به لحاظ فعالیتی از سوی دیگر باعث میشود تا ارتباطات اجتماعی وسیعی در مناطق دربرگیرنده خوشههای صنعتی در جریان باشد که این موضوع خود به گسترش فرهنگ کار ازیکطرف و شکلگیری و ارتقاء یادگیری جمعی از طرف دیگر کمک می کند و بدینصورت گذشت زمان در این مناطق نوعی از هویت اجتماعی را به بار می آورد که به خود زیربنای تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای جامعه مدنی می گردد.
  6. جلوگیری از تمرکز جمعیتی: یکی دیگر از فواید گسترش خوشه های صنعتی، جلوگیری از تمرکز جمعیتی در شهرهای بزرگ است.  تجربه نشان داده است که گسترش خوشه های صنعتی در کنترل جریانات مهاجرتی نقش موثری داشته و توسعه آنها در شهرهای کوچک و متوسط و حتی در برخی از روستاها میتواند به جلوگیری از مهاجرت های گسترده کمک کرده و بنابراین باعث تمرکز زدایی از شهرهای بزرگ گردد. این مسئله فواید زیادی از جمله منافع زیست محیطی، فرهنگی و… به همراه دارد(تشریح این موارد از حوصله بحث خارج است).
  7. توسعه کالبد فیزیکی مناطق: توسعه کالبدی و فیزیکی در مناطق بیش از هر چیز به توسعه اجتماعی و اقتصادی در همان مناطق وابسته است؛ به عبارت دیگر امروزه بر این نکته تأکید میشود که برای داشتن توسعه کالبدی و فیزیکی، لازم است تا زمینه های توسعه اجتماعی و اقتصادی در مکان فراهم آید. گسترش خوشه های صنعتی، این مهم را برای مناطق مختلف کشور به ارمغان خواهد آورد.
  8. و…

در ادامه به بررسی چالشهای پیشروی گسترش خوشه های صنعتی و ارائه راه حل خواهیم پرداخت…

انشاءالله

درباره نویسنده

سید محمد افقهی

در حال تحصیل در رشته معارف اسلامی و مدیریت مالی در دانشگاه امام صادق(ع) و دانش‌آموخته‌ی مدرسه شهید هاشمی نژاد1 مشهد می باشد. در سال‌های گذشته مطالعات گسترده‌ای در حوزه کارآفرینی و مدیریت سازمان‌های نوپا به انجام رسانده و در این حوزه‌ها چند مقاله و دو کتاب (در حال ویرایش و چاپ) نوشته است.

نظری دهید

6 + 4 =